web
analytics
De zomer-zonnewenden en het midzomerfeest | GEOlution

    Verder op GEOlution

    Zoek op GEOlution

De zomer-zonnewenden en het midzomerfeest

De vier jaargetijden > Zonnewende

De zon ten opzichte van de aarde

De zonnewende, in het Latijns ‘solstitium’ genoemd, vind plaats als de zon de meest zuidelijke of noordelijke stand bereikt. Al duizenden jaren hebben deze twee dagen een belangrijke betekenis voor mensen. Ook in onze tijd besteden we er aandacht aan. We noemen het de langste dag en kortste dag van het jaar. Tussen de hoogste (noordelijkste) en laagste (zuidelijkste) stand van de zon zijn dag en nacht precies even lang (equinox). We noemen dat ook wel ‘nachtevening’.

De langste dag vind plaats op 21 of 22 juni. Dit is ook het begin van de zomer. Deze zomerwende, of midzomer, vind alleen plaats op het noordelijke halfrond. Ten zuiden van de evenaar, op het zuidelijk halfrond, is dan de kortste dag. Daar luid het het begin van de winter in en noemen het dus winterwende.

Zonnewende in de geografie

Sinds mensenheugenis kunnen we de tijd en positie bepalen ten opzichte van de sterren en de zon. Tijdens de grote ontdekkingsreizen in de 15e eeuw kon men de plaats bepalen ten opzichte van de poolster en meridianen. Dit zijn denkbeeldige lijnen waarmee het oppervlak van de aarde in stukken is gedeeld. In de 17e eeuw tekende men deze lijnen in op de zeekaarten maar pas in 1762 kon men de lengte en breedte graad pas echt goed bepalen aan de hand van navigatie-instrumenten. Het graadnet, dat bestaat uit horizontale en verticale lijnen op de kaart, is tegenwoordig op alle goede kaarten terug te vinden. Ook GPS, het global positioning system, is hierop gebaseerd. Ook kunnen we aan de hand van dit systeem de tijd bepalen. De aarde draait in 24 uur rond zijn as. 15 graden longitude (de verticale lijnen) staat voor een uur tijdsverschil.

Het precieze tijdstip van de zonnewende kunnen we bepalen door te berekenen wanneer de zon zijn hoogste en laagste punt bereikt. Deze plaatsen kun je op de kaart aangeven door een extra denkbeeldige lijn `te tekenen. In het noorden is de Kreeftskeerkring. De zon komt niet hoger, noordelijker, dan deze lijn. Staat de zon precies boven deze lijn, dan vind de zomerwende plaats. In de winter staat de zon in het zuiden. De kortste dag is als de zon boven de Steenbokskeerkring staat. De zon kan niet zuidelijker dan deze lijn. Op de nachtevening, als dag en nacht even lang zijn staat de zon boven het midden van de aarde. Ook dit is op de kaart aangegeven met een denkbeeldige lijn. Deze lijn noemen we de evenaar.

De zonnewende als feest

De zonnewende word al duizenden jaren over de hele wereld gevierd. Bij de zomerwende viert men (aanbid men) de zon op haar krachtigste moment. De zon brengt vruchtbaarheid, het is de tijd van groeien en rijpen, vrede en liefde. In veel culturen hoopt men op een goede oogst. Vrolijke kleuren, bloemen en vruchten staan hiervoor symbool. De eik vervult hierin een belangrijke plaats.

De winterwende is de kortste dag, waarop het minste licht is, waarop het koud is. Men viert dat door licht te maken en warmte te zoeken. We maken grote vuren voor de warmte en creëren sfeer door lichtjes te maken. De hulst speelt een belangrijke rol.

Jammer genoeg spelen deze voor de aarde zulke speciale gebeurtenissen als de zonnewendes geen grote rol meer in ons leven. Deze momenten gaan voorbij zonder dat we er erg in hebben. Toch komen de oude feesten terug in onze huidige tijd, vaak samengevloeid met nieuwe feesten. Bijvoorbeeld de winterwende die plaatsvind op 22 december. Vroeger noemde men dit feest ‘Yule’. Tegenwoordig noemen de fransen het ‘Joel’ of kerstfeest.

Het midzomerfeest, waarin we vrede en vruchtbaarheid vieren, vind plaats rond 21 juni. In deze tijd komt het magische st. Janskruid tot bloei. Deze zonnewende vieren we dan ook met het st. Jansfeest op 24 juni, dat ons terugvoert naar de tijd van de Germanen. Een heilige die aan deze tijd verbonden is is Johannes de Doper, ook wel st. Jan genoemd.

Zonnewijzer Stonehenge

Stonehenge is wellicht de meest bekende en mysterieuze zonnewijzer ter wereld. Het vreemde bouwwerk bestaat uit een aarden wal en verschillende ringen van opgerichte stenen. Lang hebben mensen gedacht dat het werd gebouwd door Keltische Druïden, maar met de moderne technieken heeft men kunnen aantonen dat het bouwwerk veel ouder is, mogelijk zelfs 5000 jaar.

Al in de 18e eeuw vermoedde William Stukeley dat het hoefijzervormige deel van Stonehenge met de opening wees naar de stand van de zon op de zomerzonnewende. Tijdens de zonnewende schijnen zonnestralen precies in het centrum van het monument. Volgens Sir Norman Lockyer, begin 20e eeuw, is dat het bewijs dat stonehenge gebouwd is als zonnetempel. Tegenwoordig nemen onderzoekers aan dat stonehenge nog veel meer betekende dan alleen de zonnewendewijzer.

Ieder jaar komen tienduizenden mensen samen op Stonehenge om de zomerzonnewende te begroeten. Mensen van allerlei gelederen komen hier dan samen. Druïdes, hippies, dansers, wetenschappers en mensen die het bijzondere feest willen meemaken. Op 23 juni 2004 telde men maar liefst 20.000 bezoekers. Tussen 1985 en 2000 is stonehenge gesloten geweest voor het publiek omdat de vele bezoekers het bouwwerk zouden beschadigen. Dit leidde tot grote weerstand en mondde uit in hevige rellen. Tegenwoordig is het monument vrij toegankelijk voor iedereen.

Hunebedden en doorzonwoningen

Over Stonehenge en veel vergelijkbare bouwwerken zijn tal van theorieën beschreven. Zo zouden de bouwwerken gebruikt worden om te bepalen wanneer er geoogst moest worden. Anderen spreken over tempels waar de goden of doden werden vereerd en weer anderen denken dat Stonehenge een soort astronomische computer is. Ook de hunebedden mogen niet in ontbreken omdat ze vrijwel allemaal gebouwd zijn van oost naar west, met de richting van de zon mee. Een feit is dat de stand van de zon een duidelijke rol heeft gespeeld bij het ontwerpen van de bouwwerken. Maar de meeste theorieën, zoals die over buitenaardse wezens en Atlantis kunnen naar het rijk der fabelen worden verwezen.

De functie van de ‘zonnetempels’ ligt waarschijnlijk veel meer voor de hand dan je zou denken. Als wetenschappers over tweeduizend jaar de naoorlogse wijken in Nederland opgraven zullen ze ongetwijfeld versteld staan van onze toewijding aan de zonnegod. Het overgrote deel van de flats en rijtjeshuizen zijn duidelijk op het zuiden gericht. Ze zullen denken dat we kosten noch moeite spaarden om iedereen een bijzondere woonplaats te geven; namelijk een waarbij de zonnestralen tot in het centrum van de woning bereiken. En daarin zouden de wetenschappers anno 4005 best wel eens gelijk in kunnen hebben… ze groeven namelijk duizenden doorzonwoningen op! Om maar niet te spreken van de reusachtige blauw gekleurde spiegels die wezen in de richting van de zon… zonnepanelen dus.

De band met de natuur

Foto: zonnetempel op Tradeport-West bij Venlo.
De conclusie die je aan het einde van deze reis door de tijd kunt trekken is eenvoudig: de zon speelt in het bestaan van de mens een onbetwistbare grote rol. Niet alleen voor het leveren van warmte en zonne-energie, maar ook voor het bepalen van de tijd en onze positie op aarde. Zo gaat het waarschijnlijk al duizenden, zo geen tienduizenden jaren. Alleen heeft de moderne mens technieken bedacht om minder van de zon afhankelijk te zijn. Hierdoor zijn we geneigd de functie van de zon voor ons bestaan te vergeten en raken de die o zo belangrijke band met de natuur kwijt.

Onbegrip voor de afhankelijkheid van de zon en onze schijnbaar ‘superieure’ kennis zorgen er voor dat we de functie van Stonehenge, de zonnewende en het midzomerfeest afdoen als fabeltje en ‘zweverig’.

Maar zonder zon zou het er voor ons duister uitzien. Zouden we geen licht hebben, geen warmte, geen atmosfeer… helemaal niets. Maar de zon is er gelukkig wel en daar mogen we haar best wel dankbaar voor zijn. Een zomerfeestje met barbecue en een lekkere salade op zijn tijd mag daarom best wel. En is 21 juni, de dag waarop de zon het langste schijnt, daar geen ideaal moment voor?

Citeer dit artikel als: Brouwers, C.I.J. (2010) De zomer-zonnewenden en het midzomerfeest. GEOlution. https://www.geolution.nl/weer/zonnewende.htm

Zie ook

Lees verder

Comments

This post currently has one response

Geef een reactie

Sidebar